Burhan Uygur, Türkiye resim sanatında 1970–1990 döneminin en kendine özgü, nevi şahsına münhasır sanatçılarından biridir. Onu diğerlerinden ayıran yalnızca resim dili değil, yaşamı sanatıyla bütünleştirme biçimidir. Atölye, onun için bir üretim alanı değil, bir sınırdı. Gerçek ilhamı sokağın tesadüfe açık enerjisinde, dost meclislerinde, bir meyhane masasında ya da bir vapur seyahatinde bulurdu. Omzundan hiç eksik etmediği, kendisiyle özdeşleşmiş deri çantasında defterleri ve boyaları taşır; gördüğü, hissettiği, yaşadığı her anı mekân ve zaman fark etmeksizin resme dönüştürürdü.
Uygur’un resimleri, renk, leke ve çizgiyle düş ile gerçeğin buluştuğu, sisli ve şiirsel bir atmosfer yaratır. Onun paletinde renkler yalnızca estetik bir tercih değil, duyguların, hatıraların ve sezgilerin taşıyıcısıdır. Çocuksu bir saflık, derin bir sevinç, ama aynı zamanda melankolik bir bakış, hemen her eserinde hissedilir. O, anın içindeki hüznü, sevgiyi, dostluğu, güzelliği ve aşkı renklerin ışığında yeniden inşa ederdi.
Yaşam Biçimi Olarak Resim
Burhan Uygur, resim dilini genç yaşta keşfetti ve onu bir yaşam biçimine dönüştürdü. Akademik figür anlayışı ve soyut resim kurallarına mesafeli durdu; kendi yolunu, kendi teknik kurgusunu yarattı. Tuval yerine çoğunlukla kâğıt kullandı, çünkü onun için malzemenin esnekliği ve anlık müdahalelere imkân tanıması önemliydi. Yağlıboya, pastel, çini mürekkebi gibi farklı malzemeleri bir arada kullanarak dokuyu ve rengi katman katman inşa ederdi.
Hiçbir zaman boyayı tüpten çıktığı haliyle kullanmadı; renkler başka renklerle buluşarak dönüştü, başkalaştı. Onun en yakın “fırçaları” çoğu zaman parmakları, avuç içi ya da o anda elinin altında olan herhangi bir nesneydi. Bu teknik tercih, onun resimlerine hem fiziksel bir sıcaklık hem de spontane bir doğallık kazandırdı.
Uygur, sanat anlayışını şöyle ifade eder:
“Benim tekniğim kıt. Akademiden geldiğim halde kıt. Hiç aldırış etmeden istediğim tekniği kullanırım. Pasteli, yağlıboyayı, çini mürekkebini aynı tualde kullanırım. Şimdi akrilik ve yağlıboya İkilemi içindeyim. Sonra, benim düşüncelerimin tekniği girer devreye. Herkes, istediği kadar teknik diye bağırsın. Sanat nedir aslında? Sanat, benim kalbime giden bir olaydır. Küstah bir sanatçı değilim ama dünyaya bakışımı seviyorum. Aşkı, güzelliği ve kendimdeki kırıklığı görüyorum. Kırık yanımda öylesine güzellikler var ki, işte o beni mahvediyor.””
Onun için resim, sevgiyle hüznün, Tanrı sevgisiyle insani kırılganlığın buluştuğu bir alandı. “Her çırpınışımda ayrı bir neşter vururum kendime” dediğinde, sanatını hem acının hem sevginin biçimlendirdiğini anlatıyordu.
İstanbul’un Hüznü ve Melankolisi
Burhan Uygur, kelimenin tam anlamıyla bir İstanbul sevdalısıydı. Nerede, hangi konuyu resmederse etsin, kompozisyonlarında mutlaka İstanbul’a dair izler yer alırdı. Kız Kulesi, Galata Kulesi, kubbeler şehri İstanbul’un silueti… Çoğu zaman bu şehir manzarasına sis, pus, martılar ve güvercinler eşlik ederdi. Onun için İstanbul, hüznün ve melankolinin başkentiydi; resimlerindeki kırılgan çizgiler ve renk lekeleri bu duyguyu izleyiciye taşıyan işaretlerdi.
Uygur, kompozisyonlarında sabit bir bakış hattı oluşturmaz, zemini boyamazdı; figürler boşlukta yüzer gibi görünürdü. Perspektifler değişken, detaylar çok yönlüydü. Bir resim hem yatay hem dikey, bazen de baş aşağı izlenebilecek öğeler barındırırdı. Tüm bu dağınık görünen parçalar, görünmez bir bağ ile birbirini çeker, gizli bir bütünlük oluştururdu.
“Benim resimlerimde, her çırpınışımda ayrı bir neşter vururum kendime ve bu her neşterde içimden ayrı renkte kanlar akıyor. Ben inanıyorum ki benim resimlerimin özünü bu teşkil ediyor. Benim resimlerimin özünde sonsuz sevgi ve bunun yanında büyük acılar da yatıyor. Bu acıların, sevginin yokluğunu üzerinde taşımayan bir sanatçının ortaya çıkardığı eserin varlığını inkar edebilirim. İddialı konuşmak istemem ama ben sevgi ile hüznün ve Tanrı sevgisinin de tabi ki bunun yanında var olduğuna inanıyorum. Bir sanatçının da bu üç öğeyi kalbinde yaşatması gerektiğine inanıyorum.”
Şiirle Kurduğu Bağ
Uygur’un sanatı, yalnızca resimle sınırlı olmayan, şiir ve edebiyatla derin bağlar kuran, disiplinler arası bir duyarlılıkla örülmüş bir bütündü. Onun için şiir, yalnızca kelimelerden oluşan bağımsız bir sanat alanı değil, yaşamın ve varoluşun kendisiyle anlam ilişkisi içerisinde olan, resimle yan yana yürüyen bir ifade biçimiydi. Çoğu zaman yaptığı tabloların bir köşesine mısralar ekler, bu dizeler görüntüye yalnızca eşlik etmekle kalmaz, kompozisyonun ruhunu tamamlayan birer ses katmanı gibi yerleşirdi. Bu sözler kimi zaman anlık bir gözlemden, kimi zaman uzun yıllar zihninde dolaşan bir cümleden doğardı. Örneğin, “Her göğsüne yaslandığımda bahar çiçekleri açıyor. Tıpkı altmış dört impala gibi sona yaklaşıyorum” dizelerinde hem sevgiye hem de zamanın yavaş ilerleyen, ama durdurulamaz akışına dair bir sezgi bulunur. Ya da “lüks bir otelin havuzunda, kendini yaz sıcağında serinleten Kandilli’li Asım Hoca’nın göz banyosu” sözleri, hem kişisel bir hatıraya hem de Uygur’un gündelik hayatın ayrıntılarından beslenen mizahi ve gözlemci yönüne işaret eder.
Kendi ifadesiyle, “bir şiir aylar, hatta seneler boyu yakasını bırakmaz” ve zamanı geldiğinde, sanki evin kedisi gibi, hiç fark ettirmeden resminin bir köşesine yerleşiverirdi. Bu durum, onun yaratıcılığında görsel ile sözel olanın birbirini tamamlayan iki damar gibi aktığını gösterir. Burhan Uygur, yalnızca kendi resimlerinde şiirsel unsurlara yer vermekle kalmamış, desenleriyle de bazı şiir kitaplarına eşlik etmiştir. Kapak resmiyle katkıda bulunduğu birkaç yayın dışında, ressam kimliğiyle doğrudan yer aldığı üç önemli şiir kitabı vardır: Ahmet Oktay’ın Sürgün, Can Yücel’in Rengahenk ve Gülsell İnal’ın Sulara Gömülü Çağrı adlı eserleri. Bu kitaplarda Uygur’un çizgileri, şairlerin kelimeleriyle aynı sayfada buluşarak çok katmanlı bir estetik deneyim yaratır.
Ayrıca Burhan Uygur için etkilendiği bir kitabın sayfaları da boş bir tuval gibi düşünülebilirdi. Onun gözünde bu sayfalar, yalnızca metin taşıyan yüzeyler değil, kendi görsel notlarının, küçük eskizlerinin, renkli eklerinin yerleşebileceği alanlardı. Böylece okuma eylemi ile resim yapma pratiği iç içe geçer, bir metin, onun elinde yavaş yavaş görsel bir günlüğe dönüşürdü. Edebiyat ve resim, onun sanat dünyasında birbirine paralel ilerleyen değil, zaman zaman kesişen, birbirine karışan iki yoldu; bu nedenle Burhan Uygur’un eserlerine bakarken, tuvalin sessiz renkleri arasında usulca dolaşan bir mısranın izine rastlamak her zaman mümkündü.
Kendi Dünyasının Kahramanları
Burhan Uygur, çocukluk ve gençlik yıllarının hatıralarını, aile fertlerini, dostlarını resmine taşırdı. Karadeniz manzarası, annesi, kız kardeşi, eşi Vesile ve oğlu Tuna, onun resimlerinde sık sık karşımıza çıkan figürlerdir. Bunun yanında, dost çevresinden karakterleri, takma adlarla ve anekdotlarla ölümsüzleştirirdi: “En kıyak delikanlı kuşçu Salih Abi” ya da “Maganda Kamil” gibi. Onun için ilham, her yerde, her an bulunabilirdi; planlanmış bir konuya ihtiyacı yoktu.
Casa Botter’da Burhan Uygur
Günümüzde, Burhan Uygur’un eserleri, İstanbul’un sanat belleğinde önemli bir yer tutmaya devam ediyor. Casa Botter’de açılan özel sergi, sanatçının farklı dönemlerinden kapsamlı bir seçkiyi bir araya getirerek hem onun teknik çeşitliliğini hem de tematik derinliğini görünür kılıyor. 1900’lerin başında Art Nouveau üslubuyla inşa edilen ve İstanbul’un önemli kültürel mekânlarından biri olan Casa Botter, Uygur’un renk, şiir ve hikâye dolu dünyasına ev sahipliği yapıyor. Bu sergi, hem onun bohem gezgin ruhunu hem de İstanbul’la kurduğu özel bağı mekânın tarihi dokusu içinde yeniden yaşatıyor. Burhan Uygur’un eserleri, Casa Botter’in yüksek tavanlarında, vitray pencerelerinden süzülen ışıkla birlikte, bir kez daha izleyiciyi kendi şiirsel evrenine davet ediyor.
